Kazirodztwo w polskim prawie – kiedy podlega karze?

Czym jest kazirodztwo w świetle prawa?

Kazirodztwo w polskim prawie jest przestępstwem określonym w art. 201 Kodeksu karnego. Odpowiada za nie osoba, która dopuszcza się obcowania płciowego ze wstępnym, zstępnym, przysposobionym, przysposabiającym, bratem lub siostrą. Grozi za to kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Zgoda dorosłych osób nie wyłącza karalności, a postępowanie może zostać wszczęte niezależnie od ich woli.

Wstępnymi są między innymi rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Zstępnymi są dzieci, wnuki i prawnuki. Przepis obejmuje również przysposabiającego i przysposobionego, czyli osobę adoptującą i osobę adoptowaną.

Nie każda relacja rodzinna oznacza więc odpowiedzialność z art. 201 k.k. Sam fakt, że dwie osoby są spokrewnione albo należą do jednej rodziny, nie wystarcza. Trzeba ustalić, czy łączy je dokładnie jedna z relacji wymienionych w przepisie.

Kto może odpowiadać za kazirodztwo?

Jeżeli dwie osoby świadomie i dobrowolnie dopuszczają się obcowania płciowego, odpowiedzialność może ponosić każda z nich. Warunkiem jest jednak możliwość przypisania konkretnej osobie winy oraz osiągnięcie wieku wymaganego do odpowiedzialności karnej.

Nie można zatem automatycznie stwierdzić, że w każdej sprawie odpowiadają obie strony. Inaczej ocenia się sytuację, w której jedna z osób:

• nie ukończyła wieku pozwalającego na ponoszenie odpowiedzialności karnej,
• została zmuszona przemocą, groźbą lub podstępem,
• nie mogła świadomie podjąć decyzji,
• pozostawała w stosunku zależności od drugiej osoby,
• została wykorzystana ze względu na wiek, stan zdrowia lub trudne położenie.

W takich przypadkach odpowiedzialność może dotyczyć wyłącznie sprawcy wykorzystującego drugą osobę. Jednocześnie czyn może zostać zakwalifikowany na podstawie innych, surowszych przepisów.

Jakie zachowanie obejmuje art. 201 k.k.?

Przestępstwo kazirodztwa dotyczy obcowania płciowego. Jest to pojęcie węższe niż każda czynność o charakterze seksualnym.

Inne czynności seksualne między krewnymi nie wyczerpują same przez się znamion art. 201 k.k. Nie oznacza to jednak, że zawsze pozostają bezkarne. Odpowiedzialność może wynikać z innych przepisów, szczególnie gdy zachowanie dotyczy małoletniego, osoby bezradnej albo osoby, która nie wyraziła zgody.

Granice odpowiedzialności karnej

W sprawie dotyczącej kazirodztwa trzeba ustalić przede wszystkim rodzaj relacji rodzinnej, wiek uczestników, charakter czynności oraz to, czy zachowanie było dobrowolne.

• Osoba, która ukończyła 17 lat, co do zasady może ponosić odpowiedzialność na podstawie Kodeksu karnego.
• Art. 201 k.k. nie znajduje się w katalogu czynów, za które osoba po ukończeniu 15 lat może wyjątkowo odpowiadać jak dorosły.
• Jeżeli jedna z osób ma mniej niż 15 lat, mogą znaleźć zastosowanie przepisy dotyczące obcowania płciowego lub innych czynności seksualnych z małoletnim.
• Zgoda dorosłych uczestników nie wyłącza karalności, jeżeli pozostają oni w relacji wskazanej w art. 201 k.k.
• Brak zgody może prowadzić do zastosowania surowszych przepisów, w tym regulacji dotyczących zgwałcenia.

Wobec osoby, która w chwili czynu nie ukończyła 17 lat, mogą zostać zastosowane środki przewidziane w przepisach dotyczących nieletnich. Nie oznacza to jednak odpowiedzialności karnej za art. 201 k.k. na takich samych zasadach jak wobec osoby dorosłej.

Czy kazirodztwo obejmuje rodzeństwo przyrodnie?

Tak. Art. 201 k.k. obejmuje także brata i siostrę mających tylko jednego wspólnego rodzica. Rodzeństwo przyrodnie nadal pozostaje rodzeństwem w rozumieniu tego przepisu.

Nie ma znaczenia, czy uczestnicy wychowywali się razem, utrzymywali wcześniej kontakt ani kiedy dowiedzieli się o pokrewieństwie. Dla odpowiedzialności ważne może być jednak to, czy sprawca wiedział o istniejącej relacji rodzinnej. Bez świadomości znamion czynu przypisanie odpowiedzialności może okazać się niemożliwe.

Czy art. 201 k.k. obejmuje kuzynów?

Nie. Kuzyni są krewnymi w linii bocznej, ale nie są rodzeństwem. Dobrowolne obcowanie płciowe między dorosłymi kuzynami nie stanowi więc kazirodztwa z art. 201 k.k.

Przepis nie obejmuje również samej relacji między:

• wujkiem a siostrzenicą lub bratanicą,
• ciotką a siostrzeńcem lub bratankiem,
• dalszymi krewnymi w linii bocznej.

Możliwość odpowiedzialności na podstawie innych przepisów zależy jednak od wieku uczestników, istnienia zgody, stosunku zależności oraz pozostałych okoliczności zdarzenia.

Czy przepis obejmuje ojczyma, macochę i pasierba?

Nie wyłącznie z powodu powinowactwa. Ojczym lub macocha nie są wstępnymi pasierba w rozumieniu art. 201 k.k. Sam stosunek powinowactwa nie został wymieniony w tym przepisie.

Nie oznacza to, że każde zachowanie między ojczymem lub macochą a pasierbem pozostaje bezkarne. Odpowiedzialność może wynikać z innych regulacji, jeżeli:

• pasierb nie ukończył 15 lat,
• nie wyraził zgody,
• wykorzystano jego bezradność,
• nadużyto stosunku zależności lub zaufania,
• zastosowano przemoc, groźbę albo podstęp.

Kazirodztwo a adopcja

Art. 201 k.k. wprost obejmuje obcowanie płciowe między przysposabiającym i przysposobionym. Chodzi o relację powstałą w wyniku adopcji.

Nie ma zatem znaczenia, że między tymi osobami nie istnieje biologiczne pokrewieństwo. Dla zastosowania przepisu wystarcza prawnie istniejący stosunek przysposobienia.

Trzeba odróżnić adopcję od faktycznego wychowywania dziecka bez formalnego przysposobienia. Sama opieka, wspólne zamieszkanie albo traktowanie kogoś jak członka rodziny nie tworzą automatycznie relacji wskazanej w art. 201 k.k. Mogą jednak mieć znaczenie przy ocenie odpowiedzialności na podstawie innych przepisów.

Czy zgoda dorosłych osób ma znaczenie?

Zgoda dorosłych uczestników nie wyłącza odpowiedzialności za kazirodztwo. Jeżeli osoby pozostają w relacji wymienionej w art. 201 k.k. i świadomie dopuszczają się obcowania płciowego, czyn pozostaje karalny.

Zgoda ma jednak znaczenie dla ustalenia, czy oprócz art. 201 k.k. doszło również do innego przestępstwa. Brak zgody, zastosowanie przemocy, groźby lub podstępu mogą prowadzić do postawienia znacznie poważniejszych zarzutów.

Kazirodztwo a małżeństwo

Polskie prawo rodzinne nie dopuszcza zawarcia małżeństwa między krewnymi w linii prostej ani między rodzeństwem. Zakaz obejmuje między innymi rodzica i dziecko, dziadka i wnuczkę oraz brata i siostrę.

W tych przypadkach sąd nie może zezwolić na zawarcie małżeństwa nawet wtedy, gdy obie osoby są pełnoletnie i zgodnie chcą wstąpić w związek małżeński.

Małżeństwa nie mogą zawrzeć również przysposabiający i przysposobiony. Osobno uregulowana jest sytuacja powinowatych w linii prostej, na przykład teścia i synowej. Co do zasady nie mogą oni zawrzeć małżeństwa, ale z ważnych powodów sąd może udzielić zezwolenia.

Zakazy małżeńskie nie są jednak tożsame z odpowiedzialnością karną. Art. 201 k.k. obejmuje wyłącznie osoby wskazane bezpośrednio w tym przepisie.

Dlaczego kazirodztwo jest karalne?

W prawie karnym wskazuje się przede wszystkim na ochronę prawidłowych relacji rodzinnych oraz obyczajności seksualnej. Zakaz ma zapobiegać przekraczaniu granic ról rodzinnych, które mogą prowadzić do poważnych konfliktów, zależności i szkód psychicznych.

W dyskusji o kazirodztwie pojawia się również ryzyko biologiczne związane z potomstwem blisko spokrewnionych osób. Nie jest ono jednak warunkiem odpowiedzialności. Do popełnienia przestępstwa nie jest potrzebna ciąża, urodzenie dziecka ani zamiar posiadania potomstwa.

Kiedy mogą znaleźć zastosowanie inne przepisy?

Art. 201 k.k. często nie jest jedyną podstawą zarzutów. Jeżeli zdarzeniu towarzyszą dodatkowe okoliczności, prokurator może zastosować kilka przepisów jednocześnie.

Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy:

• jedna z osób nie ukończyła 15 lat,
• zastosowano przemoc, groźbę lub podstęp,
• wykorzystano bezradność albo brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu,
• nadużyto stosunku zależności lub krytycznego położenia,
• wykorzystano zaufanie małoletniego,
• utrwalano albo rozpowszechniano materiały z udziałem małoletniego.

W takich przypadkach odpowiedzialność może być znacznie surowsza niż kara przewidziana w samym art. 201 k.k.

Jak wygląda postępowanie karne?

Przestępstwo z art. 201 k.k. jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że Policja i prokuratura mogą podjąć czynności niezależnie od tego, czy uczestnicy chcą złożyć zawiadomienie albo kontynuować sprawę.

Informacja o możliwym przestępstwie może pochodzić między innymi od członka rodziny, szkoły, lekarza, ośrodka pomocy społecznej albo z materiałów ujawnionych w innym postępowaniu.

Samo wszczęcie postępowania nie oznacza jednak automatycznego skazania. Organ prowadzący sprawę musi ustalić:

• czy doszło do obcowania płciowego,
• jaka relacja łączyła uczestników,
• ile mieli lat w chwili czynu,
• czy działali świadomie,
• czy zachowanie było dobrowolne,
• czy występowała przemoc, zależność albo wykorzystanie,
• czy konkretnej osobie można przypisać winę.

Jakie dowody są badane?

W sprawach z art. 201 k.k. często nie ma bezpośrednich, postronnych świadków zdarzenia. Duże znaczenie zyskują więc dowody pośrednie oraz dane elektroniczne.

Prokurator może analizować między innymi:

• wyjaśnienia podejrzanych,
• zeznania uczestników i członków rodziny,
• wiadomości SMS oraz rozmowy prowadzone przez komunikatory,
• zdjęcia, nagrania i dane zapisane w telefonach,
• dane dotyczące lokalizacji i kontaktów,
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo albo przysposobienie,
• dokumentację medyczną,
• opinie biegłych psychologów, psychiatrów lub informatyków.

Usunięcie wiadomości nie daje pewności, że dane znikną. Mogą zostać odzyskane z urządzenia, kopii zapasowej, konta internetowego albo telefonu drugiego uczestnika.

Z praktyki kancelarii

W takich sprawach jeden szczegół może całkowicie zmienić kwalifikację prawną. Znaczenie ma nie tylko pokrewieństwo, lecz także wiek, świadomość uczestników, występująca między nimi zależność i treść zabezpieczonej korespondencji.

Najczęstsze błędy

• Kasowanie wiadomości i historii rozmów. Dane mogą zostać odzyskane, a ich usuwanie może pogorszyć sytuację procesową.
• Uzgadnianie wspólnej wersji wydarzeń. Próby wpływania na relację drugiej osoby mogą zostać ujawnione w wiadomościach albo zeznaniach.
• Twierdzenie, że zgoda wyłącza karalność. Przy relacjach objętych art. 201 k.k. zgoda dorosłych nie usuwa odpowiedzialności.
• Ignorowanie wieku uczestników. Wiek może doprowadzić do zastosowania dodatkowych, znacznie surowszych przepisów.
• Składanie wyjaśnień bez znajomości zarzutów. Podejrzany nie ma obowiązku dostarczania dowodów przeciwko sobie.
• Kontaktowanie się ze świadkami. Może zostać ocenione jako próba wpływania na treść zeznań.
• Ignorowanie wezwania. Brak reakcji może prowadzić do przymusowego doprowadzenia albo innych negatywnych konsekwencji.

Co grozi za kazirodztwo?

Za czyn z art. 201 k.k. grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Konkretna kara zależy od okoliczności sprawy, stopnia winy, społecznej szkodliwości czynu, sposobu działania oraz dotychczasowej karalności sprawcy.

Sąd może brać pod uwagę między innymi:

• czas trwania relacji,
• różnicę wieku między uczestnikami,
• stopień zależności jednej osoby od drugiej,
• wpływ czynu na sytuację rodzinną,
• postawę sprawcy po zdarzeniu,
• wcześniejszą karalność,
• popełnienie innych przestępstw w związku z tym samym zdarzeniem.

Jeżeli czyn wyczerpuje również znamiona innego przestępstwa, kara może zostać wymierzona na podstawie przepisu przewidującego surowszą odpowiedzialność.

Czy możliwe jest warunkowe umorzenie postępowania?

Warunkowe umorzenie może być prawnie dopuszczalne, ponieważ górna granica kary za art. 201 k.k. nie przekracza 5 lat pozbawienia wolności. Nie oznacza to jednak, że sąd zastosuje je w każdej sprawie.

Trzeba wykazać między innymi, że:

• wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
• okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
• sprawca nie był wcześniej karany za przestępstwo umyślne,
• jego właściwości i dotychczasowy sposób życia uzasadniają pozytywną prognozę.

Ocena zależy od całego materiału dowodowego. Sam brak wcześniejszej karalności nie wystarczy.

Czy kara może zostać zawieszona?

Warunkowe zawieszenie wykonania kary jest możliwe tylko po spełnieniu przesłanek określonych w Kodeksie karnym. Co do zasady sąd może zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności, jeżeli nie przekracza ona roku i istnieje pozytywna prognoza wobec sprawcy.

Znaczenie ma również wcześniejsza karalność na karę pozbawienia wolności oraz okoliczności konkretnego czynu. Nie można zatem z góry zakładać, że osoba niekarana otrzyma karę w zawieszeniu.

Moja ocena jako pełnomocnika

W mojej ocenie największym błędem jest analizowanie sprawy wyłącznie przez pryzmat zgody uczestników. Zgoda dorosłych osób nie wyłącza art. 201 k.k., a brak zgody może prowadzić do znacznie poważniejszych zarzutów.

Najpierw trzeba odpowiedzieć na cztery pytania:

1. Jaka dokładnie relacja łączyła uczestników?
2. Ile lat mieli w chwili zdarzenia?
3. Do jakich czynności faktycznie doszło?
4. Czy zachowanie było świadome i dobrowolne?

Dopiero później można ocenić, czy sprawa dotyczy wyłącznie art. 201 k.k., czy również innych przepisów. Osoby składające spontaniczne wyjaśnienia często pomijają szczegóły, które później okazują się kluczowe, albo używają sformułowań niezgodnych z treścią wiadomości zabezpieczonych w telefonie.

Pomoc obrońcy ma największe znaczenie przed pierwszym przesłuchaniem, po zabezpieczeniu urządzeń elektronicznych oraz wtedy, gdy uczestnicy przedstawiają różne wersje zdarzenia.

Kiedy NIE iść do sądu?

W sprawie karnej podejrzany nie decyduje samodzielnie, czy postępowanie trafi do sądu. Akt oskarżenia kieruje prokurator, jeżeli uzna, że zgromadzony materiał uzasadnia oskarżenie.

Nie warto natomiast samodzielnie i bez znajomości akt składać do sądu przypadkowych pism, w których szczegółowo opisuje się zdarzenie. Takie pismo może stać się dowodem i utrudnić późniejszą obronę.

Nie należy również stawiać się bez przygotowania na rozprawę, jeżeli zarzuty obejmują kilka przepisów albo w aktach znajdują się obszerne wiadomości, opinie biegłych lub sprzeczne zeznania.

Jeżeli otrzymałeś wezwanie, nie ignoruj go. Najpierw sprawdź, czy zostałeś wezwany jako świadek, podejrzany czy oskarżony. Każda z tych osób ma inne prawa i obowiązki.

Co zrobić krok po kroku?

1. Sprawdź swój status procesowy. Ustal, czy jesteś świadkiem, podejrzanym czy oskarżonym.
2. Nie usuwaj danych. Zachowaj wiadomości, zdjęcia, dokumenty i historię kontaktów w niezmienionej formie.
3. Ustal dokładną relację rodzinną. Znaczenie ma pokrewieństwo w linii prostej, rodzeństwo albo formalne przysposobienie.
4. Sprawdź wiek uczestników w chwili zdarzenia. Późniejsze osiągnięcie pełnoletności nie zmienia wieku z dnia czynu.
5. Nie uzgadniaj wersji z innymi osobami. Nie namawiaj nikogo do zmiany zeznań ani usuwania wiadomości.
6. Przeanalizuj wezwanie i zarzuty. Sprawdź, czy postępowanie dotyczy wyłącznie art. 201 k.k.
7. Skonsultuj się przed przesłuchaniem. Ustal swoje prawa, możliwe ryzyka oraz znaczenie zabezpieczonych dowodów.
8. Przygotuj linię obrony na podstawie akt. Nie opieraj jej wyłącznie na przekonaniu, że relacja była dobrowolna.

Ile trwa sprawa o kazirodztwo?

Nie ma jednego terminu zakończenia postępowania. Prostsza sprawa może zakończyć się po kilku miesiącach. Postępowanie potrwa dłużej, jeżeli konieczne jest:

• przesłuchanie wielu świadków,
• odzyskiwanie danych z telefonów i komputerów,
• uzyskanie opinii biegłych,
• badanie stanu psychicznego uczestników,
• prowadzenie postępowania również w sprawie innych przestępstw.

Jeżeli prokurator skieruje akt oskarżenia, postępowanie sądowe może trwać kolejne miesiące, a w bardziej skomplikowanych sprawach dłużej niż rok.

Ile kosztuje pomoc adwokata?

Koszt obrony jest ustalany indywidualnie. Zależy przede wszystkim od:

• etapu postępowania,
• liczby planowanych czynności,
• zakresu zarzutów,
• liczby podejrzanych i świadków,
• objętości materiału dowodowego,
• konieczności udziału w przesłuchaniach i rozprawach.

Inny będzie koszt jednorazowej konsultacji przed przesłuchaniem, a inny prowadzenia całej sprawy przed prokuraturą i sądem. Rzetelna wycena wymaga poznania podstawowych okoliczności oraz aktualnego etapu postępowania.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zgoda obu osób wyłącza karalność kazirodztwa?

Nie. Jeżeli osoby pozostają w relacji wymienionej w art. 201 k.k., zgoda dorosłych uczestników nie wyłącza odpowiedzialności karnej.

Czy art. 201 k.k. obejmuje rodzeństwo przyrodnie?

Tak. Brat i siostra mający tylko jednego wspólnego rodzica również są rodzeństwem objętym art. 201 k.k.

Czy kazirodztwo obejmuje kuzynów?

Nie. Kuzyni są krewnymi w linii bocznej, ale nie są rodzeństwem. Sama dobrowolna relacja między dorosłymi kuzynami nie mieści się w art. 201 k.k.

Czy art. 201 k.k. obejmuje ojczyma i pasierba?

Nie wyłącznie z powodu powinowactwa. Zachowanie może jednak podlegać karze na podstawie innych przepisów, szczególnie gdy dotyczy małoletniego, braku zgody albo nadużycia zależności.

Czy osoba poniżej 17 lat odpowiada za kazirodztwo?

Art. 201 k.k. nie należy do katalogu przestępstw, za które osoba po ukończeniu 15 lat może wyjątkowo odpowiadać jak dorosły. Wobec osoby poniżej 17 lat stosuje się co do zasady przepisy dotyczące nieletnich.

Czy kazirodztwo jest ścigane bez zawiadomienia?

Tak. Jest to przestępstwo ścigane z urzędu. Policja i prokuratura mogą prowadzić sprawę niezależnie od woli uczestników.

Czy kara może zostać warunkowo zawieszona?

Tak, ale nie automatycznie. Konieczne jest spełnienie ustawowych przesłanek, w tym wymierzenie kary pozwalającej na zawieszenie oraz pozytywna prognoza wobec sprawcy.

Ile trwa sprawa o kazirodztwo?

Postępowanie może trwać od kilku miesięcy do ponad roku. Czas zależy od liczby świadków, zakresu danych elektronicznych, opinii biegłych i tego, czy sprawa trafi do sądu.

Ile kosztuje adwokat w sprawie z art. 201 k.k.?

Koszt jest ustalany indywidualnie. Zależy od etapu sprawy, liczby czynności, objętości akt i zakresu zarzutów.

Czy warto skorzystać z pomocy adwokata?

Warto skonsultować sprawę przed pierwszym przesłuchaniem, szczególnie gdy zabezpieczono telefon, uczestnicy przedstawiają różne wersje albo postępowanie może obejmować również inne przestępstwa.

Podsumowanie

Ostateczna kwalifikacja zależy od szczegółów zdarzenia. Znaczenie mają nie tylko więzy rodzinne, lecz także wiek uczestników, rodzaj czynności, świadomość pokrewieństwa, dobrowolność zachowania oraz zgromadzone dowody.

Autor: adwokat Łukasz Oleś

– doświadczenie: wieloletnia praktyka w prowadzeniu spraw
– liczba spraw: setki prowadzonych postępowań
– specjalizacja: prawo karne i obrona w postępowaniach dotyczących przestępstw seksualnych
– obszar: Śląsk i cała Polska