Świadek co do zasady musi stawić się na wezwanie i złożyć zeznania. Nie zawsze musi jednak odpowiadać na wszystko. Odmowa zeznań jako świadek jest możliwa przede wszystkim wtedy, gdy świadek jest osobą najbliższą dla oskarżonego albo gdy odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Największy błąd to mylenie prawa do odmowy zeznań z prawem do kłamstwa. Tego drugiego nie ma.
Odmowa zeznań jako świadek budzi duży stres, bo większość osób nie wie, czy może po prostu powiedzieć: „nie będę zeznawać”. W polskim procesie karnym złożenie zeznań przez świadka jest zasadą. Milczenie jest wyjątkiem. Jeżeli masz do tego prawo, możesz odmówić bez negatywnych konsekwencji. Jeżeli nie masz podstawy prawnej, grozi Ci kara pieniężna, przymusowe doprowadzenie, a w skrajnych przypadkach nawet areszt porządkowy.
Dlatego przed przesłuchaniem trzeba ustalić jedną rzecz: czy przysługuje Ci pełne prawo odmowy zeznań, czy tylko prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie. To są dwie różne sytuacje.
Kiedy świadek może odmówić zeznań?
Świadek może odmówić składania zeznań głównie wtedy, gdy jest osobą najbliższą dla oskarżonego. W praktyce chodzi o sytuacje, w których zeznania mogłyby uderzyć w najbliższą rodzinę albo osobę pozostającą ze świadkiem w bardzo bliskiej relacji.
Do osób najbliższych zalicza się między innymi:
- małżonka,
- rodziców, dziadków i innych wstępnych,
- dzieci, wnuki i innych zstępnych,
- rodzeństwo,
- powinowatych w tej samej linii lub stopniu,
- osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka,
- osobę pozostającą we wspólnym pożyciu.
Prawo odmowy zeznań trwa również mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. To oznacza, że były małżonek oskarżonego w określonych sytuacjach nadal może skorzystać z prawa odmowy zeznań.
Nie wystarczy powiedzieć: „to dla mnie trudne” albo „nie chcę się mieszać”. Odmowa zeznań musi mieć podstawę prawną. Sam stres, konflikt rodzinny lub niechęć do udziału w sprawie nie zawsze wystarczą.
Odmowa zeznań a odmowa odpowiedzi na pytanie
To najważniejsze rozróżnienie w całym temacie.
Odmowa zeznań oznacza, że świadek w ogóle nie składa zeznań w danej sprawie, ponieważ korzysta z przysługującego mu prawa. Najczęściej dotyczy to osoby najbliższej dla oskarżonego.
Odmowa odpowiedzi na pytanie działa inaczej. Świadek co do zasady zeznaje, ale może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Przykład: świadek nie jest żoną, synem ani partnerem oskarżonego, więc nie ma pełnego prawa odmowy zeznań. Podczas przesłuchania pada jednak pytanie, na które odpowiedź mogłaby obciążyć samego świadka. W takiej sytuacji świadek nie powinien zgadywać ani kłamać. Może powołać się na prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie.
Czy można odmówić zeznań na policji?
Tak, jeżeli świadkowi przysługuje do tego prawo. Odmowa zeznań może zostać zgłoszona już podczas przesłuchania na policji lub w prokuraturze. Nie trzeba czekać na rozprawę sądową.
Trzeba jednak pamiętać o jednej rzeczy: wezwania nie wolno ignorować. Nawet jeżeli uważasz, że możesz odmówić zeznań, co do zasady powinieneś stawić się na wezwanie i złożyć odpowiednie oświadczenie do protokołu.
„Korzystam z prawa do odmowy składania zeznań jako osoba najbliższa dla oskarżonego/podejrzanego.”
Albo przy konkretnym pytaniu:
„Odmawiam odpowiedzi na to pytanie, ponieważ odpowiedź mogłaby narazić mnie albo osobę dla mnie najbliższą na odpowiedzialność karną.”
Ważne, aby takie oświadczenie znalazło się w protokole. Przed podpisaniem protokołu trzeba go dokładnie przeczytać.
Do kiedy można skorzystać z prawa odmowy zeznań?
Osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań może oświadczyć, że korzysta z tego prawa najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym.
To ma duże znaczenie praktyczne. Jeżeli osoba uprawniona do odmowy zeznań złożyła wcześniej zeznania, a następnie skutecznie skorzystała z prawa odmowy w sądzie, jej wcześniejsze zeznania co do zasady nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone.
Nie warto jednak odkładać decyzji na ostatni moment. Jeżeli już na etapie policji wiadomo, że sprawa dotyczy osoby najbliższej, najlepiej od razu wyjaśnić sytuację i zadbać o prawidłowy zapis w protokole.
A co z osobą w szczególnie bliskim stosunku?
Nie każda ważna relacja mieści się automatycznie w katalogu osób najbliższych. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których świadek nie jest formalnie członkiem rodziny, ale łączy go z oskarżonym bardzo silna więź osobista.
W takiej sytuacji można wnioskować o zwolnienie od złożenia zeznań albo od odpowiedzi na pytanie. Trzeba jednak wykazać, że rzeczywiście istnieje szczególnie bliski stosunek osobisty. Samo koleżeństwo, znajomość z pracy albo dawna relacja zwykle nie wystarczy.
Czy świadek może po prostu milczeć?
Nie. To częsty błąd. Świadek nie powinien „po prostu milczeć”, odmawiać rozmowy bez wyjaśnienia albo wychodzić z przesłuchania.
Jeżeli przysługuje Ci prawo odmowy zeznań, musisz się na nie powołać. Jeżeli przysługuje Ci tylko prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie, powinieneś wskazać, że odmawiasz odpowiedzi właśnie na to pytanie.
Milczenie bez podstawy i bez jasnego oświadczenia może zostać potraktowane jako bezpodstawne uchylanie się od obowiązków świadka.
Największy błąd to myślenie, że świadek ma prawo „nic nie mówić” zawsze wtedy, gdy sprawa jest niewygodna. Nie ma takiego ogólnego prawa. Świadek może odmówić zeznań albo odpowiedzi tylko w sytuacjach przewidzianych przez przepisy. W pozostałym zakresie ma obowiązek mówić prawdę.
Czym grozi bezpodstawna odmowa zeznań?
Jeżeli świadek bez podstawy prawnej odmawia zeznań, nie stawia się na wezwanie albo uchyla się od swoich obowiązków, sąd lub prokurator mogą zastosować kary porządkowe.
W praktyce może to oznaczać:
- karę pieniężną do 3000 zł,
- zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie świadka,
- obciążenie dodatkowymi kosztami postępowania,
- w razie uporczywego uchylania się — aresztowanie na czas do 30 dni.
To nie są środki stosowane za samo skorzystanie z prawa. Jeżeli świadek ma prawo odmówić zeznań i robi to prawidłowo, nie powinien być za to karany. Problem zaczyna się wtedy, gdy świadek odmawia bez podstawy albo nie potrafi prawidłowo wskazać, z jakiego prawa korzysta.
Odmowa zeznań a fałszywe zeznania
Odmowa zeznań nie jest tym samym co składanie fałszywych zeznań. To dwie zupełnie różne rzeczy.
Jeżeli świadek ma prawo odmówić zeznań, może z tego prawa skorzystać. Jeżeli jednak decyduje się zeznawać, powinien mówić prawdę. Kłamanie, zatajanie istotnych informacji albo „dopasowywanie” wersji wydarzeń może narazić świadka na odpowiedzialność karną.
Jeżeli problemem nie jest odmowa, ale ryzyko odpowiedzialności za nieprawdę, warto przeczytać także artykuł o tym, co grozi za fałszywe zeznania z art. 233 k.k.
Odmowa zeznań a odmowa składania wyjaśnień
To kolejna rzecz, którą ludzie często mylą. Świadek składa zeznania. Podejrzany lub oskarżony składa wyjaśnienia.
Podejrzany ma znacznie szersze prawo do milczenia. Może odmówić składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania bez podawania przyczyny. Świadek nie ma tak szerokiego uprawnienia.
Jeżeli dostałeś wezwanie i nie wiesz, czy masz być przesłuchany jako świadek, podejrzany czy osoba podejrzewana, to jest moment, w którym warto zachować ostrożność. W takiej sytuacji pomocny będzie osobny tekst: kiedy można odmówić składania wyjaśnień.
Jeżeli chodzi Ci o sam przebieg przesłuchania, zobacz: przesłuchanie świadka na policji.
Jeżeli wcześniej złożyłeś zeznania i chcesz je sprostować, sprawdź: czy można zmienić zeznania na policji.
Z praktyki kancelarii
Świadek został wezwany na policję w sprawie dotyczącej osoby bliskiej. Nie wiedział, czy ma obowiązek mówić o wszystkim, czy może odmówić zeznań.
Błąd:
Najpierw chciał „iść i zobaczyć, co będą pytać”. To ryzykowne, bo nieprzemyślane zeznania mogą później mieć znaczenie w sprawie.
Działanie:
Przed przesłuchaniem ustalono, czy świadek jest osobą najbliższą, jaki jest etap sprawy i czy odmowa powinna dotyczyć całości zeznań, czy tylko wybranych pytań.
Efekt:
Świadek wiedział, co powiedzieć do protokołu i nie podejmował decyzji pod presją przesłuchującego.
Najczęstsze błędy świadków
W sprawach karnych najczęściej powtarzają się te same błędy:
- niestawienie się na wezwanie, bo świadek uważa, że „i tak odmówi”,
- mylenie odmowy zeznań z odmową odpowiedzi na pytanie,
- podpisanie protokołu bez przeczytania,
- mówienie „nie pamiętam” zamiast jasnego powołania się na prawo odmowy,
- próba ochrony bliskiej osoby przez kłamstwo,
- brak reakcji, gdy w protokole nie wpisano odmowy albo wpisano ją nieprecyzyjnie.
Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: jeżeli masz prawo odmówić, zrób to jasno i do protokołu. Jeżeli nie masz prawa odmówić, nie kłam. Jeżeli pytanie może narazić Ciebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną, rozważ odmowę odpowiedzi na konkretne pytanie.
Moja ocena jako pełnomocnika
Odmowa zeznań jako świadek jest bardzo mocnym narzędziem, ale tylko wtedy, gdy zostanie użyta prawidłowo. W praktyce największe problemy pojawiają się wtedy, gdy świadek działa emocjonalnie: chce chronić bliskiego, boi się policji, chce „pomóc” jednej stronie albo uważa, że kilka nieprecyzyjnych odpowiedzi niczego nie zmieni.
Zmienia. Protokół przesłuchania może wrócić na późniejszym etapie sprawy. Dlatego przed przesłuchaniem warto znać swoją rolę, zakres praw i możliwe konsekwencje.
Warto skonsultować sprawę z adwokatem zwłaszcza wtedy, gdy:
- sprawa dotyczy osoby bliskiej,
- sam możesz być narażony na odpowiedzialność karną,
- wcześniej składałeś inne zeznania,
- masz podpisać protokół, którego treść budzi wątpliwości,
- nie wiesz, czy jesteś świadkiem, czy możesz stać się podejrzanym.
Kiedy nie iść samemu na przesłuchanie ani do sądu?
Nie chodzi o to, żeby unikać wezwania. Wezwania nie wolno lekceważyć. Chodzi o to, żeby nie iść samemu i bez przygotowania wtedy, gdy sprawa jest ryzykowna.
Nie idź bez konsultacji, jeżeli:
- sprawa dotyczy Twojego małżonka, partnera, dziecka, rodzica lub rodzeństwa,
- sam brałeś udział w zdarzeniu, którego dotyczy przesłuchanie,
- obawiasz się, że odpowiedź może obciążyć Ciebie,
- masz wątpliwości, czy poprzednie zeznania były precyzyjne,
- czujesz presję ze strony rodziny, pokrzywdzonego albo podejrzanego.
W takich sytuacjach najgorsze jest działanie „na żywioł”. Jedno źle sformułowane zdanie w protokole potrafi skomplikować sprawę bardziej niż sama odmowa zeznań.
Co zrobić krok po kroku?
- sprawdź, w jakim charakterze zostałeś wezwany,
- ustal, kogo dotyczy sprawa i jaka jest Twoja relacja z tą osobą,
- oceń, czy jesteś osobą najbliższą dla oskarżonego lub podejrzanego,
- jeżeli tak, przygotuj jasne oświadczenie o odmowie zeznań,
- jeżeli nie, zastanów się, czy konkretne pytania mogą narazić Ciebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną,
- na przesłuchaniu dopilnuj, aby odmowa została wpisana do protokołu,
- przed podpisaniem protokołu przeczytaj go spokojnie od początku do końca,
- jeżeli zapis jest nieprecyzyjny, żądaj poprawki przed podpisaniem.
Ile to trwa i ile kosztuje?
Samo złożenie oświadczenia o odmowie zeznań trwa zwykle krótko. Problemem nie jest czas, tylko poprawna decyzja przed przesłuchaniem.
Konsultacja z adwokatem w takiej sprawie polega przede wszystkim na analizie wezwania, relacji świadka z osobą, której dotyczy postępowanie, możliwych pytań i ryzyka odpowiedzialności karnej. Koszt zależy od zakresu pomocy: inaczej wygląda jednorazowa konsultacja, a inaczej przygotowanie do przesłuchania lub udział adwokata przy czynności.
Jeżeli sprawa jest prosta, często wystarczy krótka konsultacja. Jeżeli istnieje ryzyko, że świadek sam może narazić się na odpowiedzialność, warto omówić sprawę dokładniej.
Podsumowanie
- świadek co do zasady musi stawić się i zeznawać,
- osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań,
- każdy świadek może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
- odmowę trzeba jasno zgłosić do protokołu,
- bezpodstawna odmowa może skończyć się karą pieniężną, doprowadzeniem, a w skrajnych przypadkach aresztem porządkowym,
- odmowa zeznań nie oznacza prawa do kłamstwa.
Jeżeli dostałeś wezwanie jako świadek i nie wiesz, czy możesz odmówić zeznań, nie podejmuj decyzji dopiero na korytarzu komisariatu albo sądu. Najpierw sprawdź, czy masz do tego podstawę.
Autor: adwokat Łukasz Oleś
– doświadczenie: wieloletnia praktyka w prowadzeniu spraw karnych
– liczba spraw: setki prowadzonych postępowań
– specjalizacja: prawo karne, przesłuchania, obrona w postępowaniach przygotowawczych i sądowych
– obszar: Śląsk i cała Polska
📞 32 307 01 77
📩 kontakt@btla.eu
