Ogłoszenie mobilizacji albo czas wojny może oznaczać powołanie do czynnej służby wojskowej. Wyłączenie z obowiązku jej pełnienia jest możliwe, ale co do zasady wniosku nie składa sam zainteresowany. Pisemny i udokumentowany wniosek składa uprawniony kierownik urzędu albo przedsiębiorca, jeżeli powołanie konkretnej osoby groziłoby zaprzestaniem lub poważnym zakłóceniem działalności niezbędnej dla obrony lub bezpieczeństwa państwa. Decyzję wydaje właściwy szef Wojskowego Centrum Rekrutacji, a wobec żołnierza pełniącego już czynną służbę wojskową – dowódca jednostki wojskowej.
Wniosek o wyłączenie z obowiązku służby wojskowej składa zasadniczo uprawniony pracodawca, przedsiębiorca albo kierownik urzędu. Pracownik może zwrócić się do pracodawcy o rozpoczęcie procedury, ale prywatne pismo wysłane samodzielnie do WCR nie zastępuje wniosku określonego w art. 541 ustawy o obronie Ojczyzny.
Kto może złożyć wniosek o wyłączenie?
Zasady wyłączenia określa art. 541 ustawy o obronie Ojczyzny. Przepisy rozróżniają dwa tryby:
- wyłączenie z urzędu – dotyczące osób wskazanych w ustawie i rozporządzeniu,
- wyłączenie na wniosek – dotyczące osób niezbędnych dla działania określonego urzędu, instytucji albo przedsiębiorcy.
Podstawę wyłączenia na wniosek stanowi pisemny i udokumentowany wniosek kierownika urzędu państwowego, kierownika urzędu samorządowego albo przedsiębiorcy. W praktyce dokument przygotowuje uprawniony pracodawca wskazany w przepisach wykonawczych.
Nie każdy pracodawca może skutecznie wystąpić o wyłączenie dowolnego pracownika. Trzeba wykazać, że powołanie konkretnej osoby groziłoby zaprzestaniem lub poważnym zakłóceniem pracy urzędu albo działalności gospodarczej przedsiębiorcy niezbędnej dla obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Kogo można wyłączyć z urzędu?
Wyłączenie z urzędu dotyczy między innymi osób, które:
- wykonują mandat posła albo senatora,
- wykonują mandat radnego, z uwzględnieniem wyjątku dotyczącego dobrowolnego zgłoszenia się do czynnej służby wojskowej w czasie pokoju,
- zajmują określone kierownicze stanowiska państwowe albo stanowiska organów administracji publicznej,
- ze względu na kwalifikacje lub zajmowane stanowisko są niezbędne dla zapewnienia obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Podstawą wyłączenia z urzędu nie jest prywatny wniosek zainteresowanej osoby. Właściwa kancelaria, urząd, pracodawca albo inny uprawniony podmiot przekazuje do WCR pisemne zawiadomienie zawierające imienny wykaz osób.
Kogo można wyłączyć na wniosek?
Szczegółowy katalog zawiera rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie wyłączenia od obowiązku pełnienia czynnej służby wojskowej. Wyłączenie na wniosek może dotyczyć między innymi osób zatrudnionych w:
- urzędach państwowych i samorządowych,
- Narodowym Banku Polskim,
- przedsiębiorstwach, na które nałożono zadania na rzecz Sił Zbrojnych,
- jednostkach podległych Ministrowi Obrony Narodowej albo przez niego nadzorowanych,
- jednostkach podległych Prezesowi Rady Ministrów albo właściwym ministrom,
- określonych podmiotach wykonujących działalność leczniczą i jednostkach systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego,
- przedsiębiorstwach obsługujących systemy łączności wykorzystywane na potrzeby bezpieczeństwa narodowego,
- podmiotach wskazanych w dokumentacji planowania operacyjnego i realizujących zadania na rzecz Sił Zbrojnych.
Samo zatrudnienie w szpitalu, energetyce, transporcie, administracji albo branży informatycznej nie oznacza automatycznego wyłączenia. Trzeba sprawdzić status konkretnego podmiotu, podstawę jego działania oraz znaczenie stanowiska zajmowanego przez pracownika.
Czy pracownik może sam złożyć wniosek?
Co do zasady nie. Pracownik może zebrać dokumenty i zwrócić się do pracodawcy o rozpoczęcie procedury. Formalnym wnioskodawcą pozostaje jednak uprawniony kierownik urzędu albo przedsiębiorca.
Wyjątek może dotyczyć przedsiębiorcy, który sam wykonuje zadania na rzecz Sił Zbrojnych i spełnia warunki określone w rozporządzeniu. W takim przypadku trzeba dokładnie ustalić status przedsiębiorcy oraz treść nałożonych na niego zadań.
Jak wygląda procedura?
Wyłączenia można dokonać również w czasie pokoju. Nie trzeba więc czekać na ogłoszenie mobilizacji ani na powołanie konkretnej osoby do służby. Wcześniejsze przygotowanie dokumentów daje pracodawcy czas na sprawdzenie podstawy prawnej, zebranie dowodów i opisanie znaczenia stanowiska.
Wniosek o wyłączenie krok po kroku
- Sprawdź, czy pracodawca jest uprawniony. Najpierw trzeba ustalić, czy urząd, instytucja albo przedsiębiorca należy do podmiotów wskazanych w przepisach.
- Wskaż konkretną osobę. Wniosek powinien dotyczyć imiennie określonego pracownika, przedsiębiorcy albo osoby pełniącej daną funkcję.
- Opisz jej zadania. Trzeba wyjaśnić, za co odpowiada wskazana osoba i dlaczego jej obowiązki mają znaczenie dla obrony lub bezpieczeństwa państwa.
- Wykaż skutki powołania. Uzasadnienie powinno wskazywać, jakie zakłócenia powstaną po nieobecności tej osoby.
- Zbierz dowody. Mogą to być zakres obowiązków, uprawnienia zawodowe, dokumentacja powierzonych zadań, struktura zatrudnienia i informacje o braku zastępstwa.
- Wypełnij właściwy wzór. Wzór wniosku znajduje się w załączniku nr 3 do rozporządzenia.
- Złóż wniosek do właściwego WCR. Właściwość ustala się według miejsca pobytu stałego albo pobytu czasowego trwającego ponad trzy miesiące osoby, która ma zostać wyłączona.
- Odbierz rozstrzygnięcie. Szef WCR informuje pracodawcę o wyłączeniu albo doręcza mu decyzję o odmowie.
Co powinien zawierać wniosek?
We wniosku należy podać:
- imię lub imiona i nazwisko osoby,
- nazwisko rodowe, jeżeli nazwisko zostało zmienione,
- numer PESEL,
- stopień wojskowy,
- adres pobytu stałego albo pobytu czasowego trwającego ponad trzy miesiące,
- zajmowane stanowisko albo pełnioną funkcję,
- uzasadnienie konieczności wyłączenia.
W odniesieniu do przedsiębiorców, na których nałożono obowiązek realizacji zadań na rzecz Sił Zbrojnych, do wniosku należy dołączyć także decyzję nakładającą ten obowiązek. Wniosek może zostać sporządzony w postaci papierowej albo elektronicznej. Dokument elektroniczny wymaga podpisu kwalifikowanego, zaufanego albo osobistego.
Jak napisać skuteczne uzasadnienie?
Najważniejszy jest konkretny opis skutków powołania danej osoby. Zdania typu „pracownik jest bardzo potrzebny” albo „bez niego będzie trudno” są za słabe.
Dobre uzasadnienie powinno wyjaśniać:
- jakie zadania wykonuje dana osoba,
- dlaczego zadania te są ważne dla obrony lub bezpieczeństwa państwa,
- jakie procesy zostaną przerwane albo poważnie zakłócone,
- dlaczego obowiązków nie może przejąć inny pracownik,
- jak długo trwałoby przygotowanie zastępcy,
- jakie unikalne kwalifikacje, certyfikaty lub uprawnienia posiada wskazana osoba,
- jakie konsekwencje dla urzędu, przedsiębiorcy albo obywateli wywoła jej nieobecność.
Najczęstsza sytuacja wygląda tak: pracownik chce sam wysłać do WCR pismo opisujące dzieci, kredyt, chorobę członka rodziny albo swoją trudną sytuację. To błąd. Najpierw trzeba sprawdzić, czy uprawniony pracodawca może rozpocząć procedurę i czy potrafi wykazać strategiczne znaczenie stanowiska. Dopiero potem przygotowuje się wniosek i dokumenty potwierdzające skutki powołania.
Co w przypadku osoby już powołanej?
Jeżeli osoba pełni już czynną służbę wojskową w związku z mobilizacją albo w czasie wojny, pracodawca nadal przesyła wniosek do szefa WCR. WCR przekazuje dokument dowódcy jednostki wojskowej, której ewidencją żołnierz jest objęty.
Wyłączenie żołnierza pełniącego czynną służbę może być prowadzone po upływie 30 dni od ogłoszenia mobilizacji albo wybuchu wojny i nie wcześniej niż po 30 dniach od jego powołania. O wyłączeniu i zwolnieniu ze służby albo o odmowie decyduje dowódca jednostki wojskowej.
Na co zwrócić uwagę?
Wyłączenie, zwolnienie i odroczenie to różne procedury
Użytkownicy często szukają informacji pod hasłem „wniosek o zwolnienie ze służby wojskowej”. W przepisach trzeba jednak rozróżnić:
- wyłączenie – dotyczy obowiązku pełnienia czynnej służby wojskowej w razie mobilizacji i w czasie wojny,
- zwolnienie ze służby – może być skutkiem wyłączenia osoby, która została już powołana,
- odroczenie – jest odrębną instytucją związaną ze stanem zdrowia,
- orzeczenie o zdolności do służby – zapada w postępowaniu prowadzonym przez właściwą komisję lekarską.
Czy sytuacja rodzinna wystarczy?
Bycie jedynym żywicielem rodziny, posiadanie małych dzieci albo sprawowanie opieki nad osobą chorą nie jest samodzielną przesłanką wyłączenia na wniosek określoną w art. 541 ustawy o obronie Ojczyzny.
Nie oznacza to, że sytuacja rodzinna nigdy nie ma znaczenia w sprawach dotyczących obowiązku wojskowego. Oznacza jednak, że nie zastąpi wykazania, iż dana osoba jest niezbędna dla działalności urzędu albo przedsiębiorcy związanej z obroną lub bezpieczeństwem państwa.
Czy problemy zdrowotne uzasadniają wyłączenie?
Stan zdrowia nie jest podstawą wyłączenia pracowniczego na podstawie art. 541. Ustawa przewiduje odrębną procedurę odroczenia czynnej służby wojskowej ze względu na zdrowie. Odroczenia udziela się na czas ustalony przez powiatową komisję lekarską, nie dłuższy niż sześć miesięcy.
Zaświadczenia lekarskie mogą więc mieć znaczenie w innej procedurze, ale nie zastąpią wniosku uprawnionego podmiotu i uzasadnienia dotyczącego obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Najczęstsze błędy
- złożenie wniosku przez osobę, która nie jest do tego uprawniona,
- powołanie się wyłącznie na sytuację rodzinną albo finansową pracownika,
- brak sprawdzenia, czy pracodawca należy do podmiotów objętych rozporządzeniem,
- brak związku między działalnością pracodawcy a obroną lub bezpieczeństwem państwa,
- ogólnikowy opis obowiązków pracownika,
- brak wyjaśnienia, dlaczego pracownika nie można zastąpić,
- brak wymaganych danych, dokumentów albo podpisu,
- złożenie dokumentu do niewłaściwego WCR,
- oczekiwanie z przygotowaniem dokumentacji do chwili mobilizacji.
Nie opieraj wniosku wyłącznie na trudnej sytuacji prywatnej pracownika. W tej procedurze trzeba przede wszystkim wykazać, że jego powołanie spowoduje zaprzestanie albo poważne zakłócenie działalności niezbędnej dla obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Czy WCR może odmówić wyłączenia?
Tak. Wyłączenie nie jest automatyczne. Odmowa może nastąpić, gdy nie zostały spełnione przesłanki wynikające z ustawy lub rozporządzenia.
Odmowa jest możliwa również wtedy, gdy istnieje potrzeba uzupełnienia Sił Zbrojnych, a w ewidencji wojskowej nie ma innych osób, którym ze względu na wiek, stopień wojskowy, wykształcenie, kwalifikacje, stan zdrowia lub miejsce zamieszkania można nadać odpowiedni przydział. Rozporządzenie wskazuje ponadto na niemożliwe do uzupełnienia braki kadrowe, obniżenie zdolności bojowej jednostki oraz nakłady poniesione przez Siły Zbrojne na specjalistyczne kwalifikacje żołnierza.
Jak odwołać się od odmowy?
W czasie pokoju odmowa wyłączenia na wniosek albo uchylenie wcześniejszego wyłączenia ma formę decyzji administracyjnej. Odwołanie przysługuje wnioskodawcy, czyli podmiotowi, który wystąpił o wyłączenie.
Odwołanie kieruje się do Szefa Centralnego Wojskowego Centrum Rekrutacji za pośrednictwem szefa WCR, który wydał decyzję. Co do zasady termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.
W odwołaniu trzeba odpowiedzieć na przyczyny odmowy. Ponowne przesłanie tego samego uzasadnienia zwykle niczego nie zmieni. Warto uzupełnić dokumenty, szczegółowo opisać znaczenie stanowiska i wykazać brak realnego zastępstwa.
Kiedy nie iść od razu do sądu?
Skarga do sądu administracyjnego nie jest pierwszym etapem tej procedury. W czasie pokoju najpierw trzeba wykorzystać odwołanie do Szefa Centralnego Wojskowego Centrum Rekrutacji.
Nie warto rozpoczynać sporu sądowego, gdy problemem jest:
- brak uprawnienia pracodawcy do złożenia wniosku,
- niepełna dokumentacja,
- ogólnikowe uzasadnienie,
- brak dowodów na znaczenie stanowiska,
- oparcie sprawy wyłącznie na sytuacji rodzinnej albo zdrowotnej.
W takich przypadkach skuteczniejsze może być uzupełnienie materiału na etapie administracyjnym albo ustalenie, czy w danej sytuacji zastosowanie ma inna procedura przewidziana w prawie wojskowym.
Ile trwa rozpatrzenie wniosku?
Przepisy dotyczące wyłączenia nie określają jednego terminu właściwego dla każdej sprawy. W czasie pokoju zastosowanie mają ogólne zasady postępowania administracyjnego.
Sprawa powinna zostać załatwiona bez zbędnej zwłoki. Postępowanie wymagające wyjaśnień powinno co do zasady zakończyć się w ciągu miesiąca, a sprawa szczególnie skomplikowana – w ciągu dwóch miesięcy od wszczęcia. Postępowanie odwoławcze powinno zostać zakończone w ciągu miesiąca od otrzymania odwołania. Do tych terminów nie wlicza się między innymi okresu uzupełniania braków, zawieszenia postępowania oraz opóźnień spowodowanych przez stronę albo okoliczności niezależne od organu.
Ile kosztuje złożenie wniosku?
Ustawa o obronie Ojczyzny i rozporządzenie dotyczące wyłączenia nie przewidują odrębnej opłaty za samo złożenie wniosku do WCR. Koszty mogą dotyczyć zebrania dokumentów, przygotowania analizy stanowiska albo pomocy prawnej przy sporządzeniu wniosku i odwołania.
Wynagrodzenie adwokata zależy od zakresu sprawy, liczby osób objętych wnioskiem i stopnia skomplikowania dokumentacji.
Moja ocena jako pełnomocnika
Warto rozpocząć procedurę już w czasie pokoju, jeżeli pracownik rzeczywiście wykonuje zadania kluczowe, a pracodawca należy do podmiotów uprawnionych. Najwięcej czasu traci się na pisma przygotowane przez niewłaściwą osobę albo oparte na argumentach, które nie wynikają z art. 541 ustawy.
Najpierw trzeba odpowiedzieć na dwa pytania: czy pracodawca może złożyć wniosek oraz czy potrafi udowodnić, że powołanie konkretnego pracownika poważnie zakłóci działalność niezbędną dla państwa. Dopiero potem warto redagować dokument.
Przepisy dotyczące bezpieczeństwa państwa obejmują również informacje publikowane w internecie. Zobacz, jakie konsekwencje może powodować udostępnianie informacji o ruchach wojsk.
Dlaczego warto działać zawczasu?
Wyłączenia można dokonać również w czasie pokoju. Pracodawca ma wtedy czas na sprawdzenie podstawy prawnej, opisanie obowiązków pracownika i zebranie dowodów potwierdzających znaczenie jego stanowiska.
Po ogłoszeniu mobilizacji presja czasu będzie większa. W przypadku osoby już pełniącej służbę decyzję podejmuje dowódca jednostki wojskowej, a procedura może zostać rozpoczęta dopiero po spełnieniu warunków czasowych określonych w rozporządzeniu.
Wyłączenie nie jest też bezterminowym przywilejem niezależnym od okoliczności. Osoba wyłączona powinna w ciągu 30 dni poinformować szefa WCR o zmianach mających wpływ na wyłączenie. Jeżeli przyczyna wyłączenia ustanie, wyłączenie wygasa z mocy prawa.
Wniosek o wyłączenie z obowiązku służby wojskowej składa zasadniczo uprawniony kierownik urzędu albo przedsiębiorca. Trzeba wykazać, że powołanie konkretnej osoby spowoduje zaprzestanie lub poważne zakłócenie działalności niezbędnej dla obrony lub bezpieczeństwa państwa. Sytuacja rodzinna i problemy zdrowotne nie zastępują tej przesłanki. Dokumenty warto przygotować już w czasie pokoju.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mogę samodzielnie złożyć wniosek o wyłączenie ze służby wojskowej?
Co do zasady nie jako osoba prywatna. Formalny wniosek składa uprawniony kierownik urzędu albo przedsiębiorca. Osoba zainteresowana może przekazać pracodawcy informacje i dokumenty potrzebne do rozpoczęcia procedury.
Czy wniosek można złożyć w czasie pokoju?
Tak. Ustawa wprost stanowi, że wyłączenia dokonuje się również w czasie pokoju. Nie trzeba czekać na ogłoszenie mobilizacji.
Czy posiadanie dzieci albo opieka nad chorym członkiem rodziny wystarczy?
Nie w procedurze wyłączenia na podstawie art. 541 ustawy o obronie Ojczyzny. Decydujące jest znaczenie danej osoby dla działalności niezbędnej dla obrony lub bezpieczeństwa państwa.
Czy choroba pozwala uzyskać wyłączenie?
Problemy zdrowotne mogą prowadzić do odrębnej oceny zdolności do służby albo odroczenia. Nie zastępują jednak wniosku o wyłączenie składanego przez uprawniony podmiot.
Ile trwa rozpatrzenie wniosku?
Nie ma jednego terminu właściwego dla każdej sprawy. Postępowanie wymagające wyjaśnień powinno co do zasady zakończyć się w ciągu miesiąca, a sprawa szczególnie skomplikowana – w ciągu dwóch miesięcy.
Ile kosztuje złożenie wniosku?
Przepisy nie przewidują odrębnej opłaty za samo złożenie wniosku do WCR. Koszty mogą powstać przy zbieraniu dokumentacji albo korzystaniu z pomocy prawnej.
Czy warto składać wniosek?
Tak, jeżeli wnioskodawca jest uprawniony, a powołanie danej osoby rzeczywiście zagrozi realizacji zadań ważnych dla obrony lub bezpieczeństwa państwa. Nie warto opierać wniosku wyłącznie na prywatnej sytuacji pracownika.
Autor: adwokat Łukasz Oleś
– doświadczenie: wieloletnia praktyka w prowadzeniu spraw
– liczba spraw: setki prowadzonych postępowań
– specjalizacja: postępowania administracyjne i sprawy związane z obowiązkami publicznoprawnymi
– obszar: Śląsk i cała Polska
