Zakaz zjazdu i przeniesienie górnika — prawa pracownika

Aktualizacja redakcyjna: 7 października 2026 r.

Zakaz zjazdu pod ziemię i tzw. degradacja stanowiskowa to tematy, które budzą wiele emocji w środowisku górniczym. W praktyce zdarza się, że pracodawca – powołując się na przepisy BHP lub wyniki badań lekarskich – uniemożliwia pracownikowi dalszą pracę pod ziemią i przenosi go na inne, mniej atrakcyjne stanowisko. W artykule wyjaśniamy, jakie są podstawy prawne takich decyzji i jakie prawa przysługują górnikom.

Kiedy pracodawca może zakazać zjazdu pod ziemię?

Pracodawca ma obowiązek zapewnienia bezpiecznych warunków pracy. Jeśli lekarz medycyny pracy stwierdzi, że pracownik nie powinien pracować pod ziemią, zakład ma prawo wydać zakaz zjazdu. Najczęstsze powody to:

• choroby układu oddechowego, w tym pylica lub POChP,
• problemy kardiologiczne,
• wady wzroku lub słuchu mogące wpływać na bezpieczeństwo,
• ograniczenia sprawności ruchowej,
• inne przeciwwskazania zdrowotne związane z warunkami pracy na konkretnym stanowisku.

Orzeczenie lekarza medycyny pracy odnosi się do określonego stanowiska oraz warunków wskazanych przez pracodawcę w skierowaniu. Znaczenie mają między innymi występujące zagrożenia, poziom narażenia na pyły, hałas, drgania, wysiłek fizyczny, pracę na wysokości, obsługę maszyn oraz warunki panujące pod ziemią.

To oznacza, że sama diagnoza, wada wzroku albo choroba przewlekła nie zawsze automatycznie wyklucza każdą pracę w kopalni. Lekarz ocenia, czy stan zdrowia pozwala wykonywać konkretną pracę w opisanych warunkach. Pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia potwierdzającego brak przeciwwskazań.

Czy pracodawca musi znać chorobę górnika?

Nie. Pracodawca otrzymuje orzeczenie o braku albo istnieniu przeciwwskazań do pracy. Co do zasady nie otrzymuje pełnej dokumentacji medycznej, szczegółowych wyników badań ani rozpoznania choroby. Te informacje pozostają objęte tajemnicą medyczną.

Dlatego brak szczegółowego opisu choroby w dokumencie przekazanym kopalni nie oznacza, że orzeczenie jest nieważne. Wątpliwości należy w pierwszej kolejności wyjaśnić w trybie odwołania od orzeczenia, a nie przez żądanie od pracodawcy ujawnienia dokumentacji medycznej.

Degradacja stanowiskowa – co to znaczy?

Degradacja polega na przeniesieniu pracownika na inne stanowisko, zwykle o niższym wynagrodzeniu, w związku z brakiem możliwości wykonywania pracy pod ziemią. Takie działanie bywa kwestionowane przez górników, ponieważ oznacza obniżenie pensji i utratę przywilejów wynikających z pracy pod ziemią.

„Degradacja stanowiskowa” nie jest jednak pojęciem używanym przez Kodeks pracy. Pod tym określeniem mogą kryć się zupełnie różne sytuacje:

• czasowe powierzenie innej pracy,
• przeniesienie na podstawie orzeczenia lekarskiego,
• porozumienie zmieniające podpisane przez pracownika,
• wypowiedzenie zmieniające warunki pracy lub płacy,
• zmiana zakresu obowiązków mieszcząca się jeszcze w dotychczasowej umowie.

Od tego, który tryb zastosował pracodawca, zależą prawa górnika, możliwość obniżenia pensji oraz termin skierowania sprawy do sądu.

Czasowe powierzenie innej pracy

Pracodawca może czasowo powierzyć pracownikowi inną pracę bez wypowiedzenia zmieniającego, ale tylko po spełnieniu wszystkich ustawowych warunków. Taka praca:

• może być powierzona na okres nieprzekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym,
• musi odpowiadać kwalifikacjom pracownika,
• nie może powodować obniżenia wynagrodzenia,
• musi być uzasadniona potrzebami pracodawcy.

Jeżeli górnik zostaje na dłużej przeniesiony na gorzej płatne stanowisko, pracodawca nie może powoływać się wyłącznie na czasowe powierzenie innej pracy.

Porozumienie albo wypowiedzenie zmieniające

Stała zmiana stanowiska oraz obniżenie wynagrodzenia wymagają najczęściej:

• porozumienia stron zaakceptowanego przez pracownika albo
• wypowiedzenia zmieniającego dokonanego przez pracodawcę.

Wypowiedzenie zmieniające powinno zostać złożone na piśmie i wskazywać nowe warunki pracy lub płacy. Jeżeli pracownik odmówi ich przyjęcia, umowa rozwiąże się po upływie okresu wypowiedzenia. Jeżeli przed upływem połowy okresu wypowiedzenia nie złoży oświadczenia o odmowie, przy prawidłowym pouczeniu zostanie uznane, że zaakceptował nowe warunki.

Kiedy przysługuje dodatek wyrównawczy?

Dodatek wyrównawczy nie przysługuje automatycznie każdemu pracownikowi odsuniętemu od pracy pod ziemią. Kodeks pracy przewiduje go w szczególnych sytuacjach, między innymi gdy:

• u pracownika stwierdzono objawy wskazujące na powstawanie choroby zawodowej i został przeniesiony do pracy bez kontaktu z czynnikiem wywołującym te objawy,
• pracownik utracił zdolność do wykonywania dotychczasowej pracy wskutek wypadku przy pracy albo choroby zawodowej i został przeniesiony do odpowiedniej pracy.

Jeżeli takie przeniesienie powoduje obniżenie wynagrodzenia, dodatek wyrównawczy może przysługiwać przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy.

W pozostałych przypadkach trzeba sprawdzić umowę o pracę, zakładowy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania oraz dokładną podstawę przeniesienia. W górnictwie przepisy zakładowe mogą mieć istotne znaczenie dla dodatków, deputatów i innych składników wynagrodzenia.

Czy górnik ma prawo do odwołania?

Tak. Od orzeczenia lekarza medycyny pracy może odwołać się zarówno badany pracownik, jak i pracodawca, który wystawił skierowanie.

Odwołanie należy:

1. sporządzić na piśmie i uzasadnić,
2. złożyć w terminie 7 dni od otrzymania orzeczenia,
3. wnieść za pośrednictwem lekarza, który wydał kwestionowane orzeczenie.

W typowej sytuacji sprawa trafia do właściwego wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy. Jeżeli pierwsze orzeczenie wydał lekarz zatrudniony w WOMP, odwołanie może zostać przekazane do właściwego instytutu medycyny pracy. Orzeczenie wydane w trybie odwoławczym jest ostateczne.

Co zrobić po otrzymaniu zakazu zjazdu?

1. Odbierz orzeczenie lekarskie. Nie opieraj się wyłącznie na ustnej informacji przełożonego.
2. Sprawdź termin. Na odwołanie od orzeczenia lekarskiego masz 7 dni.
3. Poproś o kopię skierowania. Sprawdź, czy pracodawca prawidłowo opisał stanowisko, zagrożenia oraz poziom narażenia.
4. Nie podpisuj od razu porozumienia. Najpierw ustal, czy dokument oznacza trwałą zmianę stanowiska lub obniżenie wynagrodzenia.
5. Zabezpiecz dokumenty płacowe. Zachowaj paski wynagrodzeń, umowę, angaże, regulamin wynagradzania i zakładowy układ zbiorowy pracy.
6. Sprawdź podstawę przeniesienia. Inne prawa przysługują przy chorobie zawodowej, inne przy zwykłym przeciwwskazaniu zdrowotnym.
7. Pilnuj terminu sądowego. Jeżeli otrzymałeś wypowiedzenie zmieniające, nie czekaj na zakończenie okresu wypowiedzenia.

Roszczenia pracownika

Jeżeli degradacja wiąże się z obniżeniem wynagrodzenia albo niezgodną z prawem zmianą stanowiska, górnik może dochodzić swoich praw. Zakres roszczeń zależy jednak od dokumentu, który otrzymał, i trybu zastosowanego przez pracodawcę.

W zależności od sytuacji możliwe może być:

• odwołanie od wypowiedzenia zmieniającego,
• żądanie uznania wypowiedzenia za bezskuteczne,
• żądanie przywrócenia poprzednich warunków zatrudnienia,
• dochodzenie odszkodowania,
• żądanie wypłaty zaległego wynagrodzenia lub dodatku wyrównawczego,
• dochodzenie roszczeń związanych z nierównym traktowaniem, jeżeli pracodawca zastosował niedozwolone kryterium,
• rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia przez pracownika, jeżeli orzeczenie stwierdza szkodliwy wpływ pracy na zdrowie, a pracodawca nie przeniesie go w terminie do odpowiedniej pracy.

Samo niezadowolenie z nowego stanowiska nie wystarczy do wygrania sprawy. Trzeba wykazać, że pracodawca zastosował niewłaściwy tryb, naruszył przepisy, obniżył wynagrodzenie bez podstawy albo zaproponował pracę nieodpowiednią do stanu zdrowia lub kwalifikacji.

Czy pracodawca może zwolnić górnika, jeżeli nie ma dla niego stanowiska?

Sam zakaz zjazdu pod ziemię nie rozwiązuje umowy o pracę. Jeżeli jednak pracownik trwale utracił zdolność do wykonywania pracy określonej w umowie, a pracodawca nie ma odpowiedniego stanowiska, może rozważyć wypowiedzenie warunków zatrudnienia albo umowy o pracę.

Legalność takiego działania zależy od przyczyny utraty zdolności, treści orzeczenia, rodzaju umowy, ochrony przedemerytalnej, przepisów zakładowych oraz tego, czy pracodawca rzeczywiście dysponował inną odpowiednią pracą. Każdą taką sytuację trzeba oceniać osobno.

Kiedy nie iść od razu do sądu?

Postępowanie sądowe nie zawsze jest pierwszym krokiem. Najpierw warto wykorzystać właściwy tryb, gdy:

• termin na odwołanie od orzeczenia lekarskiego jeszcze nie upłynął,
• pracodawca proponuje stanowisko równorzędne bez obniżenia wynagrodzenia,
• spór wynika z błędnego lub niepełnego opisu stanowiska w skierowaniu,
• możliwe jest zawarcie porozumienia zabezpieczającego wynagrodzenie i dodatki,
• zakładowa organizacja związkowa może skutecznie uczestniczyć w rozmowach.

Do sądu warto przygotować się wtedy, gdy pracodawca doręczył wypowiedzenie zmieniające, obniżył pensję bez wymaganej procedury, nie wypłaca należnego dodatku albo zastosował trwałą zmianę stanowiska pod pozorem czasowego powierzenia innej pracy.

Ile trwa i ile kosztuje sprawa?

Odwołanie od orzeczenia lekarskiego trzeba złożyć w ciągu 7 dni. Samo badanie odwoławcze powinno zostać przeprowadzone w terminie wynikającym z przepisów po przekazaniu dokumentacji do właściwej jednostki. Postępowanie przed sądem pracy nie ma jednego ustawowego czasu zakończenia. Długość sprawy zależy między innymi od liczby świadków, dokumentów, opinii biegłych i obciążenia sądu.

Koszt pomocy prawnej zależy od zakresu sprawy. Innego nakładu wymaga analiza orzeczenia, skierowania i porozumienia, a innego prowadzenie postępowania dotyczącego wypowiedzenia zmieniającego, wynagrodzenia lub dyskryminacji. Przed wniesieniem pozwu warto ocenić wartość roszczeń, dostępne dowody i ryzyko procesowe.

Najczęstsze problemy

• zakaz zjazdu przekazany wyłącznie ustnie, bez wydania pracownikowi orzeczenia lub pisemnej informacji,
• niepełny albo niezgodny z rzeczywistością opis zagrożeń w skierowaniu na badania,
• brak propozycji równorzędnego stanowiska mimo istnienia odpowiednich wakatów,
• znaczne obniżenie wynagrodzenia bez porozumienia lub wypowiedzenia zmieniającego,
• próba trwałego przeniesienia pracownika na podstawie przepisu pozwalającego jedynie na czasowe powierzenie innej pracy,
• brak wypłaty dodatku wyrównawczego w przypadku choroby zawodowej lub wypadku przy pracy,
• podpisanie porozumienia bez analizy utraty dodatków i uprawnień górniczych,
• przekroczenie 7-dniowego terminu na odwołanie od orzeczenia albo 21-dniowego terminu sądowego.

Moja ocena jako pełnomocnika

Najważniejsze jest ustalenie, czy problem dotyczy zdrowia, warunków zatrudnienia, czy obu tych kwestii jednocześnie. Odwołanie do WOMP nie zastępuje odwołania od wypowiedzenia zmieniającego. Z kolei pozew do sądu pracy nie zmieni automatycznie ostatecznego orzeczenia medycznego.

Najwięcej tracą pracownicy, którzy traktują wszystkie dokumenty jako jedną „degradację” i nie rozróżniają terminów. W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić orzeczenie, skierowanie, pismo pracodawcy, umowę o pracę oraz przepisy płacowe obowiązujące w kopalni.

Podsumowanie

Co sprawdzić w swojej sytuacji?

Oddziel przeciwwskazanie medyczne od sposobu zmiany stanowiska i wynagrodzenia. Przeniesienie na podstawie szczególnego przepisu ochronnego, czasowe powierzenie pracy oraz wypowiedzenie zmieniające mają inne warunki. Nie każdy zakaz zjazdu daje identyczne roszczenie płacowe.

Najczęstsze pytania

Czy pracodawca może jednostronnie obniżyć pensję?

Nie może zrobić tego dowolnie. Trwała zmiana wynagrodzenia wymaga najczęściej porozumienia stron albo prawidłowego wypowiedzenia zmieniającego. Wyjątki mogą wynikać z przepisów szczególnych lub zakładowych.

Czy zakaz zjazdu zawsze oznacza degradację?

Nie. Pracodawca może zaproponować pracownikowi stanowisko równorzędne albo czasowo powierzyć inną pracę bez obniżenia wynagrodzenia. Wszystko zależy od orzeczenia, treści umowy i dostępnych stanowisk.

Czy górnik może pozwać pracodawcę?

Tak, jeżeli pracodawca naruszył przepisy dotyczące zmiany warunków zatrudnienia, wynagrodzenia, przeniesienia lub równego traktowania. Samo odwołanie od orzeczenia lekarskiego rozpatruje jednak właściwa jednostka medycyny pracy.

Ile czasu jest na odwołanie od zakazu zjazdu?

Jeżeli zakaz wynika z orzeczenia lekarza medycyny pracy, odwołanie należy złożyć w terminie 7 dni od otrzymania orzeczenia, za pośrednictwem lekarza, który je wydał.

Ile czasu jest na odwołanie od wypowiedzenia zmieniającego?

Odwołanie do sądu pracy należy co do zasady wnieść w ciągu 21 dni od doręczenia pisma. Nie należy czekać do końca okresu wypowiedzenia.

Czy warto odwołać się od decyzji pracodawcy?

Warto, gdy orzeczenie zostało wydane na podstawie błędnego skierowania, zmiana stanowiska narusza umowę albo pracodawca obniżył wynagrodzenie bez zachowania wymaganej procedury. Przed podjęciem działania trzeba ustalić, czy właściwe jest odwołanie medyczne, sąd pracy, czy oba tryby równocześnie.

Czy górnik zachowuje wynagrodzenie po przeniesieniu?

Nie zawsze. Przy czasowym powierzeniu innej pracy wynagrodzenie nie może zostać obniżone. Dodatek wyrównawczy może natomiast przysługiwać w szczególnych przypadkach związanych z chorobą zawodową albo wypadkiem przy pracy.

Ile kosztuje analiza sprawy?

Koszt zależy od liczby dokumentów i zakresu pomocy. Do wstępnej oceny potrzebne są zwykle orzeczenie lekarskie, skierowanie na badania, umowa o pracę, pismo o zmianie stanowiska oraz dokumenty dotyczące wynagrodzenia.

Wróć do przewodnika po nadgodzinach górniczych.

Źródła

• Kodeks pracy — tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 1245
• Badania lekarskie pracowników — zasady odwołania

Autor: adwokat Łukasz Oleś. Prawo pracy — Katowice, Śląsk i cała Polska.