Oczernianie (zniesławienie) – co grozi i jak się bronić?

Czym jest „oczernianie” w świetle prawa?

„Oczernianie” to potoczne określenie sytuacji, w której ktoś pomawia inną osobę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą ją poniżyć w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego do danego stanowiska, zawodu czy rodzaju działalności. W prawie karnym to zwykle zniesławienie (art. 212 k.k.). Jeżeli przekaz przybiera formę obelg bez konkretnego zarzutu, może wchodzić w grę zniewaga (art. 216 k.k.). Niezależnie od ścieżki karnej, poszkodowany może żądać ochrony dóbr osobistych na drodze cywilnej (art. 23–24 k.c.).

Zniesławienie a zniewaga – najważniejsze różnice

• zniesławienie (art. 212 k.k.) – dotyczy pomówienia o konkretne właściwości lub czyny, które obiektywnie mogą obniżyć ocenę danej osoby w oczach innych;
• zniewaga (art. 216 k.k.) – dotyczy obelgi (wyrazy powszechnie uznane za uwłaczające, wulgarne), bez potrzeby przypisywania konkretnych zachowań;
• tryb ścigania – co do zasady prywatnoskargowy (poszkodowany sam wnosi sprawę do sądu), z wyjątkami wskazanymi w k.k.;
• cywilnie – w obu przypadkach można dochodzić ochrony dóbr osobistych (np. żądania przeprosin, zadośćuczynienia, zapłaty na cel społeczny).

Kary i sankcje karne

Za zniesławienie lub zniewagę sąd może orzec m.in. grzywnę, ograniczenie wolności, a w kwalifikowanych przypadkach także pozbawienie wolności zgodnie z Kodeksem karnym. W razie popełnienia czynu za pomocą środków masowego komunikowania (internet, prasa, wideo online) zagrożenie karą jest surowsze. Dodatkowo możliwe jest orzeczenie nawiązki lub obowiązku przeproszenia.

Roszczenia cywilne i jak je formułować

Niezależnie od drogi karnej, poszkodowany może wytoczyć powództwo o ochronę dóbr osobistych. Najczęstsze roszczenia to:

• zaniechanie naruszeń (usunięcie obraźliwych treści),
• oświadczenie z przeprosinami o określonej treści i formie,
• zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę,
• zapłata odpowiedniej kwoty na cel społeczny.

Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych, sąd bada m.in. kontekst wypowiedzi, jej zasięg, intencję sprawcy oraz prawdziwość stawianych zarzutów.

Dowody i zabezpieczenie materiału (internet, social media)

• wykonaj pełne zrzuty ekranu (z paskiem adresu, datą i godziną),
• zachowaj linki bezpośrednie do postów/komentarzy,
• zrób zapis HTML/PDF strony i nagranie ekranu przewijania („scroll capture”),
• zabezpiecz tożsamość autora (nick, ID profilu, URL),
• zachowaj reakcje, udostępnienia oraz komentarze potwierdzające zasięg,
• jeśli groźby/obelgi padają w komunikatorach, wyeksportuj rozmowę i sprawdź, kiedy nagranie wiadomości/dźwięku może być legalne.

Co zrobić – krok po kroku

1. Zabezpiecz dowody – zanim autor usunie treść.
2. Wezwij do zaniechania i usunięcia treści – wyznacz krótki termin.
3. Rozważ ścieżkę karną – prywatny akt oskarżenia (art. 212/216 k.k.).
4. Rozważ ścieżkę cywilną – pozew o ochronę dóbr osobistych (przeprosiny, zadośćuczynienie).
5. Monitoruj i dokumentuj skutki – spadek zamówień, utrata kontraktów, pogorszenie relacji.
6. W przypadku wezwań lub przesłuchań – zobacz poradnik: co robić, gdy dostałeś wezwanie na policję.

FAQ

Czy prawda zawsze wyłącza odpowiedzialność?
Nie zawsze. W sprawach o zniesławienie istotne jest nie tylko to, czy zarzut jest prawdziwy, ale też jak został sformułowany i podany do publicznej wiadomości – w tym kontekst i interes społeczny.

Czy za komentarz w internecie też grozi odpowiedzialność?
Tak. Wpisy na portalach, forach i w social mediach traktuje się jak publiczne – mogą wypełniać znamiona zniesławienia lub zniewagi i naruszać dobra osobiste.

Czy lepiej iść karnie, czy cywilnie?
To zależy od celu. Ścieżka karna służy piętnowaniu czynu i może prowadzić do skazania oraz nawiązki; cywilna – do usunięcia treści, przeprosin i zadośćuczynienia. Często łączy się obie.

Czy mogę żądać przeprosin na tym samym profilu?
Tak – można wnioskować o oświadczenie o określonej treści i widoczności, adekwatnej do skali naruszenia.

Podsumowanie i kontakt

„Oczernianie” w sieci i poza nią ma realne konsekwencje. Prawo przewiduje zarówno sankcje karne, jak i skuteczne środki cywilne. Kluczowe jest szybkie zabezpieczenie dowodów oraz dobranie właściwej strategii procesowej do celu (usunięcie treści, przeprosiny, rekompensata, nawiązka).